“Yarın açacak bütün çiçeklerin tohumu, bugünden ekilir.”
Çin Atasözü
Avrupa Birliği Denetim Otoriteleri, 17 Mart 2022 tarihli ve ESA-2022/15 sayılı “AB mali düzenleyicileri tüketicileri kripto varlıklarının riskleri konusunda uyarıyor”[1] başlıklı bir bülten yayımlanmış olup, bu yazıda anılan bültendeki hususlar işlenecektir.
Avrupa Birliği (AB) Denetim Otoriteleri[2] (EBA, ESMA[3], EIOPA ve ESAs) tüketicileri birçok kripto varlığın (crypto-assets) oldukça riskli ve spekülatif olduğu konusunda uyarıyorlar. Bu varlıklar çoğu perakende tüketiciler (retail consumers) için bir yatırım (invest) veya ödeme (payment) veya takas (exchange) aracı olarak uygun değildir.
Tüketiciler (consumers), bu varlıkları satın alırlarsa, yatırdıkları tüm parayı kaybetme konusunda gerçek bir olasılık ile karşı karşıya kalırlar. Tüketiciler, sosyal medya ve etkileyiciler (influencers) aracılığıyla yapılanlar da dâhil olmak üzere yanıltıcı reklamların risklerine (risks of misleading advertisements) ve özellikle gerçek olamayacak kadar iyi görünen vaat edilen hızlı veya yüksek getirilere karşı özellikle dikkatli olmak zorundadırlar.
Kripto varlıklar ve ilgili ürün ve hizmetler, mevcut AB finansal hizmet kuralları (EU financial services rules) kapsamında tipik olarak mevcut korumanın dışında kaldığından, tüketiciler kendilerine sunulan başvuru veya koruma eksikliğinin farkında olmalıdırlar.
Bilinmesi ve kontrol edilmesi gerekenler
Tüketicilerin, kripto varlıklarının ve ilgili ürün ve hizmetlerin belirli risklerinin farkında olmaları ve kendi tercihlerine ve mali durumlarına göre risklerin kabul edilebilir olup olmadığını dikkatlice değerlendirmeleri gerekir. Bunlar da aşağıdaki riskleri içerir:
- Yatırılan tüm paranın kaybedilebilmesi;
- Fiyatların kısa süreler içinde hızla düşebilmesi ve yükselebilmesi;
- Dolandırıcılık, kötü niyetli davranışlar, operasyonel hatalar veya siber saldırıların kurbanı olunabilmesi ve
- İşler ters gittiğinde, koruma veya tazminat hakkının olmaması.
Kripto varlıkların veya ilgili ürün ve hizmetlerin satın alınması düşünüldüğünde, kişilerin kendilerine şunları sormaları gerekir:
- Yatırılan tüm paranın kaybedilmesi göze alınabilir mi?
- Reklamı yapılan getirilerin elde edilmesi için yüksek risklerin alınmasına hazır mıyız?
- Kripto varlığın veya ilgili ürün ve hizmetlerin özelliklerini anlıyor muyuz?
- İş yapılan firmalar/taraflar saygınlar mı?
- Muhatap olunan firmalar/taraflar ilgili ulusal makamlar tarafından kara listeye alınmış mıdır?
- Özel anahtarlar da dâhil olmak üzere kripto varlıkları satın almak, depolamak veya aktarmak için kullanılan cihazlar etkili bir şekilde korunabiliyorlar mı?
Temel riskler nelerdir?
- Aşırı fiyat hareketleri (extreme price movements): Birçok kripto varlık, ani ve aşırı fiyat hareketlerine tabidir ve spekülatiftir, çünkü fiyatları genellikle yalnızca tüketici talebine bağlıdır (yani, destekleyici varlıklar veya başka maddi değerler olmayabilir). Yatırılan paranın büyük bir kısmı veya hatta tamamı kaybedilebilir. Aşırı fiyat hareketleri aynı zamanda birçok kripto varlığın bir değer saklama aracı olarak ve bir takas veya ödeme aracı olarak uygun olmadığı anlamına gelir.
- Yanıltıcı bilgiler (misleading information): Bazı kripto varlıkları ve ilgili ürünler, pazarlama materyalleri ve belirsiz, eksik, yanlış ve hatta kasıtlı olarak yanıltıcı olabilecek diğer bilgiler kullanılarak agresif bir şekilde halka tanıtılmaktadırlar. Örneğin, sosyal medya aracılığıyla yapılan reklamlar çok kısa olabilir, potansiyel kazançlara odaklanır, ancak içerdiği yüksek risklere odaklanmazlar. Ayrıca, belirli kripto varlıkları ve ilgili ürün ve hizmetleri pazarlamak için genellikle finansal bir teşvike sahip olan ve bu nedenle yayınladıkları iletişimlerde önyargılı olabilecek sosyal medya ‘etkileyicileri’ne de dikkat edilmelidir.
- Koruma yokluğu (absence of protection): Kripto varlıkların çoğunluğu ve kripto varlıklar ile ilgili ürün veya hizmetlerin satışı AB’de düzenlenmemektedir. Bu durumlarda, şikâyetler veya başvuru mekanizmaları gibi düzenlenmiş finansal hizmetler için tüketicilere sunulan haklardan ve korumalardan yararlanılamayacaktır.
- Ürün karmaşıklığı (product complexity): Kripto varlıklara maruz kalınan bazı ürünler çok karmaşıktır, bazen olumsuz fiyat hareketleri durumunda kayıpların büyüklüğünü artırabilecek özelliklere sahiptirler. Bu ürünler, karmaşıklıkları nedeniyle pek çok tüketici için uygun değildir.
- Dolandırıcılık ve kötü niyetli faaliyetler (fraud and malicious activities): Hâlihazırda çok sayıda sahte kripto varlık ve dolandırıcılık mevcuttur ve bunların tek amacının, örneğin kimlik avı gibi farklı teknikler kullanılarak insanları parasından mahrum etmek olduğu bilinmelidir.
- Piyasa manipülasyonu, fiyat şeffaflığının olmaması ve düşük likidite (market manipulation, lack of price transparency and low liquidity): Kripto varlık fiyatlarının nasıl belirlendiği ve borsalarda işlemlerin yürütülmesi genellikle şeffaf değildir. Belirli kripto varlıklarının elde tutulması da oldukça yoğundur ve bu da fiyatları veya likiditeyi etkileyebilir. Bu nedenle, kripto varlıklar alınırken veya satılarken adil bir fiyat veya muamele görülemeyebilir veya potansiyel bir alıcının yokluğunda kripto varlıklar istenildiği kadar hızlı satılamayabilir. Piyasa manipülasyonu vakaları birçok kez rapor da edilmiştir.
- Hack’lenmeler, operasyonel riskler ve güvenlik sorunları (hacks, operational risks and security issues):Kripto varlıkları destekleyen dağıtık defter teknolojisi belirli riskler taşıyabilmektedir. Kripto borsaları ve cüzdan sağlayıcıları da dahil olmak üzere kripto varlıkları için birçok ihraççı ve hizmet sağlayıcı, siber saldırılar ve ciddi operasyonel sorunlar yaşamışlardır. Birçok tüketici, bu tür hack’lenmeler ve kesintiler nedeniyle ya da varlıklarına erişim sağlayan özel anahtarları kaybettikleri için kripto varlıklarını kaybetmiş veya kayıplara uğramışlardır.
Arka plan bilgisi
Bu Uyarı, Avrupa Denetim Otoritelerinin (European Supervisory Authorities/ESAs) kurucu Tüzüğünün 9(3) no.lu maddesine dayanmaktadır. Kripto varlıkları satın alma/tutma riskleri hakkında daha önceki uyarıları takip eder.
Kripto varlıklar, dağıtık defter teknolojisi (distributed ledger technology) veya benzer bir teknoloji kullanılarak elektronik olarak aktarılabilen ve saklanabilen değer veya hakların dijital bir temsili olarak tanımlanabilir.
Avrupa Denetim Otoriteleri, sanal para birimleri de dâhil olmak üzere kripto varlıklara artan tüketici faaliyetleri ve ilgisinin yanı sıra, yüksek ve/veya hızlı getiri elde ettiğini iddia eden, merkezi olmayan finans (DeFi) uygulamaları olarak kripto varlıkları olan, birim bağlantılı hayat sigortası poliçeleri olan, temel olarak kripto varlıklara sahip türev ürünleri içeren yeni tür kripto varlıklarının ve ilgili ürün ve hizmetlerin ortaya çıktığını, bunların örneğin sözde Nitelikli Fikri Tapular[4] (non-fungible tokens/NFTs) olduklarını belirtmektedir. Avrupa Denetim Otoritelerileri, artan sayıda tüketicinin, ilgili yüksek riskleri fark etmeden iyi bir getiri elde edecekleri beklentisiyle bu varlıkları satın aldığından endişe duymaktadır.
Eylül 2020’de Avrupa Komisyonu, kripto varlık piyasalarına ilişkin bir düzenleme için bir yasama teklifi sunmuştur. Bu Teklif, tüketicileri ve finansal sistemin bütünlüğünü ve istikrarını korumak amacıyla kripto varlıkları ihraç edenlerin ve hizmet sağlayıcılarının düzenlenmesi ve denetimi için kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır. Ancak tüketicilere, anılan teklifin ortak yasama sürecinin sonucuna bağlı kalacağı hatırlatılır. Tüketiciler, kabul edilene ve uygulanana kadar bu teklifte öngörülen güvencelerden şu anda yararlanamayacaklardır.
Bu uyarının yapıldığı tarihte, 17 binden fazla farklı kripto varlık bulunmakta ve bunlardan bazıları bazen “sanal para birimleri” (virtual currencies) veya dijital “madeni paralar” (digital coins) veya “tapular/belirteçler” (tokens) olarak anılmaktadır. Bugüne kadarki en önde gelen kripto varlıkları, birlikte kripto varlıklarının toplam piyasa kapitalizasyonunun yaklaşık %60’ını temsil eden Bitcoin ve Eterdir. Bazı kripto varlıkların enerji tüketimi, örneğin madencilik ve doğrulama süreçlerinden dolayı çok yüksektir ve tüketiciler bunların çevresel etkilerinin de farkında olmalıdırlar.
[1] ESA’nın 17 Mart 2022 tarihli ve ESA-2022/15 sayılı bülten için bkz. <https://www.esma.europa.eu/sites/default/files/library/esa_2022_15_joint_esas_warning_on_crypto-assets.pdf > erişim tarihi 27 Nisan 2022
[2] Avrupa mali piyasalar düzenleme otoriteleri (European Supervisory Authorities) şunlardır: Avrupa Bankacılık Otoritesi (European Banking Authority/EBA), Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi (European Securities and Markets Authority/ESMA), Avrupa Sigorta ve Mesleki Emeklilik Kurumu (European Insurance and Occupational Pensions Authority/EIOPA) ve Avrupa Denetim Otoritesi (European Supervisory Authorities/ESAs)
[3] Bkz. Yavuz AKBULAK, Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi (ESMA), 25.04.2022, < https://legesegitim.com/avrupa-menkul-kiymetler-ve-piyasalar-otoritesi-esma-yavuz-akbulak-spk-basuzmani/ >
[4] Bu konuda bkz. < https://cbddo.gov.tr/haberler/6354/nft-nin-turkce-karsiligi-belli-oldu#:~:text=Cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%20Dijital%20D%C3%B6n%C3%BC%C5%9F%C3%BCm%20Ofisi%2C%20T%C3%BCrk,Tapu%E2%80%9D%20olarak%20kullanmay%C4%B1%20d%C3%BC%C5%9F%C3%BCnd%C3%BCklerini%20a%C3%A7%C4%B1klad%C4%B1. >
ÖNEMLİ NOT:
Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
